เวลาพาน้องหมาตัวเมียไปหาหมอ คำแนะนำที่เจ้าของได้ยินบ่อยที่สุดคือ "ทำหมันก่อนฮีทครั้งแรก จะลดความเสี่ยงมะเร็งเต้านมได้มาก"
ข้อนี้มีที่มาจริง แต่ครูอยากชวนถามต่ออีกคำถาม ถ้าทำหมันเร็วตอนที่ growth plate หรือแผ่นการเจริญเติบโตของกระดูกยังไม่ปิด จะมีผลอะไรตามมาบ้าง
คำแนะนำที่บอกแค่ด้านเดียวไม่ได้ผิด แต่อาจยังไม่ครบ บทความนี้จะวางข้อมูลทั้งสองด้านไว้ด้วยกัน ให้เจ้าของเอาไปคุยกับหมอได้ครบขึ้น
ข้อจำกัดก่อนอ่าน
งานวิจัยเรื่องนี้เกือบทั้งหมดเป็นการย้อนดูข้อมูลเก่า เช่น เวชระเบียนโรงพยาบาลหรือข้อมูลประกันสัตว์ งานแบบนี้บอกได้ว่า "พบร่วมกัน" แต่ยังบอกไม่ได้เต็มปากว่าเป็นสาเหตุ และผลที่ได้ต่างกันมากตามสายพันธุ์และขนาดตัว
ด้านที่ 1: มะเร็งเต้านม
มีงานวิจัยรองรับ แต่หลักฐานไม่แข็งอย่างที่คิด
- ตัวเลขที่ถูกอ้างต่อกันมากที่สุดมาจากงานของ Schneider และทีมปี 1969 ที่สรุปว่า หมาที่ทำหมันก่อนฮีทครั้งแรกมีความเสี่ยงมะเร็งเต้านมต่ำมาก และประโยชน์ลดลงทุกครั้งที่ผ่านฮีท ตัวเลขที่มักเห็นคือ ถ้าทำก่อนฮีทแรก ความเสี่ยงเหลือราว 0.5% ของหมาที่ไม่ทำหมัน ถ้าทำหลังฮีทแรกเหลือราว 8% และหลังฮีทที่สองราว 26%
- ปี 2012 Beauvais, Cardwell และ Brodbelt ทบทวนงานวิจัยอย่างเป็นระบบ พบงานที่เข้าเกณฑ์ 13 ชิ้น มี 9 ชิ้นที่เสี่ยงต่อความลำเอียงสูง ในงานที่เหลือ มีชิ้นเดียวที่พบว่าทำหมันช่วยลดความเสี่ยงชัดเจน 2 ชิ้นไม่พบความเกี่ยวข้อง
- ข้อสรุปของทีมนี้คือ หลักฐานที่ว่าทำหมันลดมะเร็งเต้านม และหลักฐานที่ว่าอายุตอนทำหมันมีผล ยัง "อ่อน" และไม่ควรใช้เป็นฐานของคำแนะนำแบบตายตัว
แปลว่าการทำหมันอาจช่วยจริง แต่ตัวเลขที่ฟังดูแน่นอนนั้นมาจากหลักฐานที่ยังมีข้อจำกัด
ด้านที่ 2: growth plate กับกระดูกและข้อ
growth plate คืออะไร
ปลายกระดูกยาว เช่น กระดูกขา มีแผ่นกระดูกอ่อนที่ทำให้กระดูกยืดยาวขึ้นได้ ฮอร์โมนเพศที่เพิ่มขึ้นตอนเข้าวัยเจริญพันธุ์เป็นสัญญาณหนึ่งที่ทำให้แผ่นนี้ปิด ถ้าตัดรังไข่ออกก่อน สัญญาณนี้ก็หายไปด้วย
มีงานวิจัยรองรับ: แผ่นปิดช้าลง กระดูกยาวขึ้น
- Salmeri และทีม (1991) ติดตามหมาพันธุ์ผสม 32 ตัว แบ่งเป็นทำหมันตอนอายุ 7 สัปดาห์ ทำตอน 7 เดือน และไม่ทำหมัน
- ทั้งสองกลุ่มที่ทำหมัน growth plate ปิดช้ากว่ากลุ่มที่ไม่ทำ กลุ่มที่ทำเร็วกว่าปิดช้ากว่าอีก
- อัตราการโตไม่เปลี่ยน แต่ระยะเวลาที่โตยาวขึ้น ตัวเมียที่ทำหมันตอน 7 สัปดาห์จึงมีกระดูกขาหน้า (radius/ulna) ยาวกว่า
มีงานวิจัยรองรับ: ในบางสายพันธุ์ พบปัญหาข้อมากขึ้น
- Torres de la Riva และทีม (2013) ดูเวชระเบียนโกลเด้นรีทรีฟเวอร์ 759 ตัว พบว่าในกลุ่มที่ทำหมันก่อน 12 เดือน เอ็นไขว้หน้าเข่าฉีกในตัวเมีย 8% ในขณะที่กลุ่มไม่ทำหมันไม่พบเลย
- Hart และทีม (2020) ขยายการศึกษาไปถึง 35 สายพันธุ์ พบว่าความเสี่ยงต่างกันมากตามสายพันธุ์ ในหลายสายพันธุ์ อายุตอนทำหมันไม่ได้เพิ่มความเสี่ยงโรคข้อหรือมะเร็งที่ศึกษา ส่วนหมาพันธุ์เล็กแทบไม่พบความเสี่ยงโรคข้อเพิ่ม แต่ในหมาพันธุ์ใหญ่บางสายพันธุ์ การทำหมันเร็วสัมพันธ์กับโรคข้อที่มากขึ้น
ต่อยอดจากงานวิจัย: ทำไมกระดูกยาวขึ้นถึงอาจกระทบข้อ
มีคำอธิบายว่า เมื่อกระดูกแต่ละท่อนยาวขึ้นไม่เท่ากัน มุมของข้อและแรงที่ลงบนเอ็นอาจเปลี่ยนไป ข้อนี้เป็นไปได้มาก แต่ยังไม่มีใครทดลองตรง ๆ ว่าเป็นกลไกหลัก
ด้านอื่นที่ควรรู้ด้วย
- มดลูกอักเสบเป็นหนอง (pyometra): Jitpean และทีม (2012) ดูข้อมูลประกันของหมาตัวเมียในสวีเดนกว่า 260,000 ตัว พบว่าราว 19% เป็นโรคนี้ก่อนอายุ 10 ปี และบางสายพันธุ์สูงกว่านี้มาก การทำหมันป้องกันโรคนี้ได้ เพราะเอามดลูกออกไปแล้ว
- ปัสสาวะเล็ด: มีรายงานว่าพบหลังทำหมันในหมาตัวเมียบางตัว แต่งานทบทวนปี 2012 ของทีม Beauvais ก็สรุปว่าหลักฐานเรื่องนี้ยังอ่อนเช่นกัน
- การเลี้ยงหมาที่ยังไม่ทำหมัน: ต้องดูแลช่วงฮีทให้ดี ไม่ให้ตั้งท้องโดยไม่ตั้งใจ และหมั่นสังเกตอาการผิดปกติของมดลูกและเต้านมเอง
แล้วควรถามหมอว่าอะไร
ไม่มีอายุที่ดีที่สุดสำหรับหมาทุกตัว ครูอยากให้เจ้าของถามหมอให้ครบทั้งสองด้าน เช่น
- น้องเป็นสายพันธุ์หรือขนาดตัวที่งานวิจัยพบว่ามีความเสี่ยงโรคข้อ ถ้าทำหมันเร็วหรือเปล่า
- growth plate ของน้องปิดหรือยัง ต้องเอ็กซเรย์ดูไหม
- ถ้ารอให้โตเต็มที่ก่อน ต้องดูแลช่วงฮีทอย่างไร และต้องเฝ้าระวังอาการอะไรบ้าง
- ที่บ้านมีหมาตัวผู้ที่ยังไม่ทำหมันไหม ถ้ามี โอกาสตั้งท้องโดยไม่ตั้งใจสูงแค่ไหน
เมื่อไรควรพาไปหาหมอทันที
- หลังฮีท น้องซึม ไม่กินอาหาร กินน้ำและปัสสาวะมากผิดปกติ หรือมีหนองหรือของเหลวไหลจากช่องคลอด อาจเป็นสัญญาณมดลูกอักเสบ
- คลำเจอก้อนที่เต้านม แม้จะเล็ก
- น้องเดินกะเผลก ลุกยาก หรือไม่ยอมลงน้ำหนักขาข้างหลัง
สรุป
ทำหมันก่อนฮีทแรก อาจลดความเสี่ยงมะเร็งเต้านม แต่หลักฐานไม่แน่นอนอย่างที่ตัวเลขทำให้รู้สึก ส่วนอีกด้าน การทำหมันตอนที่ growth plate ยังไม่ปิด ทำให้กระดูกโตนานขึ้น และในหมาบางสายพันธุ์ พบโรคข้อมากขึ้น
คำตอบที่ดีที่สุดจึงขึ้นกับน้องแต่ละตัว ทั้งสายพันธุ์ ขนาด และสภาพการเลี้ยงที่บ้าน ทุกครั้งที่ได้คำแนะนำมาด้านเดียว ลองถามต่อว่า "แล้วอีกด้านคืออะไร"
แล้วบ้านคุณล่ะ ตอนตัดสินใจทำหมันให้น้อง หมอเคยคุยเรื่อง growth plate ให้ฟังบ้างไหม?
แหล่งอ้างอิง
- Schneider, R., Dorn, C. R., & Taylor, D. O. (1969). Factors influencing canine mammary cancer development and postsurgical survival. *Journal of the National Cancer Institute*, 43(6), 1249–1261.
- Beauvais, W., Cardwell, J. M., & Brodbelt, D. C. (2012). The effect of neutering on the risk of mammary tumours in dogs – a systematic review. *Journal of Small Animal Practice*, 53(6), 314–322.
- Salmeri, K. R., Bloomberg, M. S., Scruggs, S. L., & Shille, V. (1991). Gonadectomy in immature dogs: effects on skeletal, physical, and behavioral development. *Journal of the American Veterinary Medical Association*, 198(7), 1193–1203.
- Torres de la Riva, G., Hart, B. L., Farver, T. B., et al. (2013). Neutering dogs: effects on joint disorders and cancers in golden retrievers. *PLoS ONE*, 8(2), e55937.
- Hart, B. L., Hart, L. A., Thigpen, A. P., & Willits, N. H. (2020). Assisting decision-making on age of neutering for 35 breeds of dogs: associated joint disorders, cancers, and urinary incontinence. *Frontiers in Veterinary Science*, 7, 388.
- Jitpean, S., Hagman, R., Ström Holst, B., et al. (2012). Breed variations in the incidence of pyometra and mammary tumours in Swedish dogs. *Reproduction in Domestic Animals*, 47(Suppl 6), 347–350.
- Beauvais, W., Cardwell, J. M., & Brodbelt, D. C. (2012). The effect of neutering on the risk of urinary incontinence in bitches – a systematic review. *Journal of Small Animal Practice*, 53(4), 198–204.
เกี่ยวกับผู้เขียน: ครูวุฒิ ครูฝึกสุนัขแบบ force-free ของหมาสนุก รับฝึกถึงบ้านในกรุงเทพฯ ผ่านคอร์สพฤติกรรมสุนัขของ Mahidol Channel Academy และสะสม 25 IAABC-approved CEUs จากคอร์สของ Susan Garrett
*บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่คำวินิจฉัยของสัตวแพทย์ · ตรวจข้อมูลล่าสุด ต.ค. 2569*